Տվյալահեն դպրոցական կառավարում․ IIEP-ի և OECD-ի մոտեցումները և դրան կիրառումը դպրոցներում

Տվյալահեն դպրոցական կառավարում․ IIEP-ի և OECD-ի մոտեցումները և դրան կիրառումը դպրոցներում

1. Ի՞նչ է տվյալահեն դպրոցական կառավարումը

Տվյալահեն դպրոցական կառավարումը դպրոցի կառավարման այնպիսի մոտեցում է, երբ տնօրենը, կառավարման խորհուրդը, տնօրենի տեղակալները, մեթոդական միավորումները և ուսուցիչները որոշումները կայացնում են ոչ միայն անձնական տպավորությունների կամ առանձին դեպքերի, այլև՝

• պարբերաբար հավաքված տվյալների,
• դրանց համեմատական վերլուծության,
• խնդրի պատճառների բացահայտման,
• իրականացված միջամտությունների արդյունքների գնահատման հիման վրա։

IIEP-ը կրթության կառավարման տեղեկատվական համակարգը՝ EMIS-ը, սահմանում է որպես մարդկանց, հաստատությունների, տեխնոլոգիաների և գործընթացների համակարգված ամբողջություն, որը կրթական որոշումների համար արտադրում է որակյալ տվյալներ։ Այն ներառում է տվյալների հավաքագրումը, մշակումը, պահպանումը, արխիվացումը, վերլուծությունը և տարբեր շահակիցների համար դրանց ներկայացումը։ [iiep.unesco.org], [iiep.unesco.org]

Այսինքն՝ տվյալահեն կառավարումը պարզապես էլեկտրոնային մատյանում թվեր գրանցելը չէ։ Այն ամբողջական կառավարչական շղթա է․

խնդիր → տվյալ → վերլուծություն → որոշում → գործողություն → արդյունքի չափում → որոշման վերանայում

Օրինակ՝ դպրոցի տնօրենը նկատում է, որ 7-րդ դասարաններում մաթեմատիկայի միջին գնահատականը նվազել է։ Ոչ տվյալահեն արձագանքը կարող է լինել՝ «ուսուցիչները պետք է ավելի լավ աշխատեն»։ Տվյալահեն արձագանքը ենթադրում է հետևյալ հարցերի ուսումնասիրություն․

1. Ո՞ր թեմաներից են արդյունքները նվազել։
2. Բոլո՞ր 7-րդ դասարաններում է նույն պատկերը։
3. Արդյո՞ք նվազել են միայն ամփոփիչ գնահատականները, թե նաև ձևավորող գնահատման արդյունքները։
4. Կա՞ կապ բացակայությունների և ցածր արդյունքների միջև։
5. Ի՞նչ տարբերություն կա սովորողների տարբեր խմբերի միջև։
6. Արդյո՞ք խնդիրը կապված է դասավանդման մեթոդի, ուսումնական նյութի, առաջադրանքների բարդության, դասարանի կազմի կամ գնահատման տարբեր մոտեցումների հետ։
7. Ի՞նչ միջամտություն է անհրաժեշտ, և ինչպե՞ս է չափվելու դրա արդյունքը։

---

2. IIEP-ի մոտեցումը

2.1. Տվյալը կրթական պլանավորման հիմքն է

IIEP-ի մոտեցմամբ տվյալը պետք է աջակցի կառավարման ամբողջ շրջափուլին՝

• իրավիճակի վերլուծությանը,
• նպատակների սահմանմանը,
• ծրագրերի նախագծմանը,
• ռեսուրսների բաշխմանը,
• իրականացման մշտադիտարկմանը,
• արդյունքների գնահատմանը,
• հաջորդ որոշումների կայացմանը։

IIEP-ը նշում է, որ կրթության կառավարման տեղեկատվական համակարգը պետք է ապահովի ոչ միայն «ավելի շատ տվյալներ», այլև՝ ավելի լավ մշտադիտարկում, ավելի հիմնավորված որոշումներ, ավելի արդյունավետ իրականացում և ավելի լավ ուսումնառության արդյունքներ։ [iiep.unesco.org], [iiep.unesco.org]

Այստեղ կարևոր տարբերակում կա։

Տվյալների հավաքագրում

Դպրոցը գրանցում է՝

• սովորողների թիվը,
• բացակայությունները,
• գնահատականները,
• աշխատողների տվյալները,
• դասարանների և խմբակների կազմը,
• ֆինանսական ու նյութական ռեսուրսները։

Տվյալների օգտագործում

Դպրոցը պարզում է՝

• ինչու են որոշ սովորողներ հաճախ բացակայում,
• որ դասարաններում է ուսումնական առաջընթացը դանդաղել,
• ինչ ռիսկի խմբեր կան,
• որ ուսուցիչներին է անհրաժեշտ մասնագիտական աջակցություն,
• որ ծրագրերն են արդյունավետ,
• որ ծախսերն են նպաստում ուսումնական արդյունքներին։

IIEP-ի հիմնական ուղերձը կարելի է ձևակերպել այսպես․

Տվյալների առկայությունը դեռևս տվյալահեն կառավարում չէ։ Տվյալահեն կառավարում է դրանց նպատակային օգտագործումը որոշումներ կայացնելու համար։

2.2. Ի՞նչ տվյալներ պետք է ներառվեն

IIEP-ի EMIS մոտեցումը ներառում է տվյալներ՝

• սովորողների,
• ուսումնական հաստատությունների,
• աշխատակազմի,
• ենթակառուցվածքների,
• ֆինանսավորման,
• կրթության հասանելիության,
• առողջության և բարեկեցության,
• արտակարգ իրավիճակների և համակարգի դիմակայունության մասին։ [iiep.unesco.org], [education4...unesco.org]

Դպրոցի մակարդակում դրանք կարելի է բաժանել վեց խմբի։

1. Սովորողների մասնակցության տվյալներ

• ընդունելություն,
• դասարանից դասարան փոխադրում,
• դպրոցից տեղափոխում,
• բացակայություններ,
• ուշացումներ,
• ուսումից դուրս մնալու վտանգ,
• արտադասարանական ծրագրերին մասնակցություն։

2. Ուսումնառության տվյալներ

• հայտորոշիչ գնահատում,
• ձևավորող գնահատում,
• ամփոփիչ գնահատում,
• տարեկան արդյունքներ,
• թեմատիկ դժվարություններ,
• առաջընթաց նախորդ ժամանակաշրջանի նկատմամբ,
• արտաքին գնահատումների արդյունքներ։

ՀՀ-ում գործող գնահատման չափանիշները նախատեսում են հայտորոշիչ, ձևավորող և ամփոփիչ գնահատումներ։ Դրանց նպատակը սովորողի կարողունակությունների զարգացման աստիճանը որոշելը, ուսումնառությունը վերահսկելը և բարելավելն է։ Հետևաբար դպրոցական վերլուծությունը ճիշտ չէ կառուցել միայն կիսամյակային կամ տարեկան միավորների վրա։ [arlis.am]

3. Հավասարության և ներառականության տվյալներ

• կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք,
• սոցիալական խոցելիություն,
• բնակավայր կամ դպրոց հասնելու դժվարություն,
• լեզվական առանձնահատկություններ,
• սեռային տարբերություններ,
• թվային սարքերի և համացանցի հասանելիություն,
• անհատական ուսուցման պլանի իրականացում։

Այս տվյալները պետք է օգտագործվեն աջակցություն տրամադրելու, ոչ թե երեխաներին պիտակավորելու համար։

4. Ուսուցիչների տվյալներ

• մասնագիտական որակավորում,
• վերապատրաստումներին մասնակցություն,
• դասալսումների արդյունքներ,
• մասնագիտական զարգացման կարիքներ,
• բացակայություններ,
• ուսումնական ծանրաբեռնվածություն,
• դասավանդման ռազմավարություններ,
• համագործակցություն մեթոդական միավորումներում։

5. Դպրոցական միջավայրի տվյալներ

• սովորողների և աշխատողների անվտանգության զգացում,
• բուլինգի դեպքեր,
• կարգապահական խնդիրներ,
• սովորողների բարեկեցություն,
• ծնողների ներգրավվածություն,
• աշակերտական խորհրդի մասնակցություն,
• դպրոցական կլիմա։

6. Ռեսուրսների տվյալներ

• բյուջե,
• դասասենյակների օգտագործում,
• լաբորատոր և թվային սարքավորումներ,
• գրադարանային ռեսուրսներ,
• խմբակների և երկարօրյա ծրագրերի արդյունավետություն,
• շենքային պայմաններ,
• ջեռուցում, լուսավորություն և անվտանգություն։

---

3. OECD-ի մոտեցումը

OECD-ն տվյալահեն կառավարումը դիտարկում է ոչ միայն որպես հաշվետվողականության, այլև որպես դպրոցի շարունակական բարելավման գործիք։ Դպրոցը պետք է ունենա ինքնագնահատման, ուսուցման որակի գնահատման, մասնագիտական համագործակցության և բարելավման կարողություն։ OECD-ի «Schools+» նախաձեռնությունը դպրոցներին կենտրոնական դեր է վերապահում կրթության բարելավման նախագծման և իրականացման մեջ։ [oecd.org], [oecd.org]

3.1. Տվյալների բազմաղբյուր օգտագործում

OECD-ի տրամաբանությամբ դպրոցի իրական պատկերը չի կարելի ստանալ միայն մեկ ցուցանիշից։

Օրինակ՝ բարձր գնահատականները դեռ չեն ապացուցում, որ դպրոցում կրթության որակը բարձր է։ Անհրաժեշտ է դրանք համադրել՝

• արտաքին գնահատումների,
• հայտորոշիչ առաջադրանքների,
• հաճախումների,
• սովորողների բարեկեցության,
• դասալսումների,
• ուսուցիչների և սովորողների հարցումների,
• ծնողների արձագանքների,
• ուսումնառության առաջընթացի տվյալների հետ։

OECD Education GPS-ը տվյալները խմբավորում է սովորողների արդյունքների, հավասարության, բարեկեցության, հատուկ կրթական կարիքների, ուսուցիչների, ուսումնական միջավայրի, ղեկավարության, ֆինանսավորման և համակարգի կառավարման ուղղություններով։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս ցուցանիշները համեմատել ըստ երկրների, կրթական մակարդակների և ժամանակաշրջանների։ [gpseducati...n.oecd.org], [gpseducati...n.oecd.org]

3.2. Համատեքստի հաշվառում

OECD-ի մոտեցմամբ դպրոցների արդյունքները չի կարելի համեմատել առանց համատեքստը հաշվի առնելու։

Օրինակ՝ երկու դպրոց կարող են ունենալ մաթեմատիկայի նույն միջին արդյունքը, բայց՝

• մեկում սովորողների նախնական մակարդակը բարձր է եղել,
• մյուսում՝ ցածր,
• մեկում գրեթե բացակայություններ չեն եղել,
• մյուսում սովորողների մի մասը սեզոնային կամ սոցիալական պատճառներով հաճախ բացակայել է,
• մեկում ուսուցիչների կազմը կայուն է,
• մյուսում տարվա ընթացքում ուսուցիչ է փոխվել։

Ուստի դպրոցի աշխատանքը գնահատելիս պետք է դիտարկել ոչ միայն վերջնական մակարդակը, այլև ավելացված արժեքը, այսինքն՝ որքանո՞վ է դպրոցը նպաստել սովորողների առաջընթացին՝ ելակետային վիճակի համեմատ։

3.3. Ցուցանիշները պետք է ծառայեն քաղաքականության իրականացմանը

OECD-ն առանձնացնում է այնպիսի ցուցանիշների անհրաժեշտությունը, որոնք ցույց են տալիս ոչ միայն ծրագրի վերջնական արդյունքը, այլև՝ արդյոք ծրագիրը ճիշտ է իրականացվում։ [one.oecd.org]

Օրինակ՝ դպրոցը սահմանել է նպատակ՝ բարելավել 5-րդ դասարանի ընթերցանության կարողությունը։

Միայն տարվա վերջի արդյունքը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ են երեք տեսակի ցուցանիշներ։

Մուտքային ցուցանիշներ

• տրամադրված գրքերի քանակ,
• ուսուցիչների վերապատրաստում,
• լրացուցիչ ժամերի նախատեսում։

Գործընթացային ցուցանիշներ

• շաբաթական ընթերցանության պարապմունքների իրականացում,
• սովորողների մասնակցություն,
• ուսուցիչների կողմից ձևավորող գնահատման կիրառում։

Արդյունքային ցուցանիշներ

• ընթերցանության արագության և ընկալման աճ,
• դժվարություն ունեցող սովորողների թվի նվազում,
• առարկայական առաջադիմության բարելավում։

Եթե վերջնական արդյունքը չի բարելավվել, այս կառուցվածքը թույլ է տալիս հասկանալ՝

• ծրագիրն ինքնին սխա՞լ էր,
• բավարար չափով չի՞ իրականացվել,
• ընտրված ցուցանիշը ճի՞շտ չէր,
• թե՞ միջամտության համար ավելի շատ ժամանակ էր անհրաժեշտ։

---

4. Տվյալահեն կառավարման ամբողջական շրջափուլը

Քայլ 1. Կառավարչական հարցի ձևակերպում

Սխալ մոտեցում․

«Հավաքենք բոլոր հնարավոր տվյալները և հետո տեսնենք՝ ինչ է ստացվում»։

Ճիշտ մոտեցում․

«Ո՞ր կառավարչական հարցին ենք ուզում պատասխանել»։

Օրինակներ․

• Ինչո՞ւ է 8-րդ դասարաններում աճել բացակայությունը։
• Ո՞ր սովորողներն ունեն ուսումնառության հետ մնալու վտանգ։
• Արդյո՞ք ուսուցիչների վերապատրաստումը փոխել է դասավանդման պրակտիկան։
• Ո՞ր խմբակներն են զարգացնում սովորողների կարողունակությունները։
• Ինչո՞ւ է ծնողների մասնակցությունը նվազել։
• Արդյո՞ք լրացուցիչ պարապմունքները նպաստել են առաջընթացին։

Քայլ 2. Ցուցանիշների ընտրություն

Յուրաքանչյուր հարցի համար պետք է ընտրել սահմանափակ թվով ցուցանիշներ։

Օրինակ՝ «նվազեցնել քրոնիկ բացակայությունը» նպատակի համար․

• ամսվա ընթացքում բացակայած օրերի թիվ,
• հարգելի և անհարգելի բացակայությունների հարաբերակցություն,
• շարունակական բացակայությունների դեպքեր,
• բացակայությունների բաշխում ըստ շաբաթվա օրերի,
• առաջադիմության և բացակայությունների կապ,
• ծնողի հետ կապի հաստատման ժամկետ,
• վերադարձից հետո տրամադրված աջակցության առկայություն։

Ցուցանիշը պետք է ունենա՝

1. հստակ անվանում,
2. հաշվարկման միասնական եղանակ,
3. տվյալների աղբյուր,
4. պատասխանատու,
5. թարմացման հաճախականություն,
6. ելակետային արժեք,
7. նպատակային արժեք։

Քայլ 3. Ելակետային վիճակի չափում

Առանց ելակետային արժեքի հնարավոր չէ որոշել առաջընթացը։

Օրինակ՝

• սեպտեմբերին 7-րդ դասարանի սովորողների 28%-ը չի հաղթահարել ընթերցանության հայտորոշիչ առաջադրանքի նվազագույն շեմը,
• նպատակ՝ մինչև մայիս այդ մասնաբաժինը նվազեցնել մինչև 12%։

Այստեղ առկա են՝

• ելակետ՝ 28%,
• նպատակ՝ 12%,
• ժամկետ՝ մայիս,
• չափման գործիք՝ նույն կառուցվածքն ունեցող առաջադրանք։

Քայլ 4. Տվյալների որակի ստուգում

IIEP-ի մոտեցմամբ որակյալ EMIS-ը պետք է արտադրի օգտագործման նպատակին համապատասխան տվյալներ և ունենա հստակ կառավարում, պատասխանատվություն, տվյալների էթիկա ու շարունակական բարելավում։ [iiep.unesco.org], [iiep.unesco.org]

Ստուգվում է՝

• ամբողջականությունը՝ բոլոր տվյալներն առկա՞ են,
• ճշտությունը՝ տվյալը համապատասխանում է իրականությա՞նը,
• ժամանակայնությունը՝ ժամանակի՞ն է մուտքագրվել,
• հետևողականությունը՝ տարբեր աղբյուրներում նույն տվյալը համընկնո՞ւմ է,
• համադրելիությունը՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում նույն կերպ է հաշվարկվե՞լ,
• եզակիությունը՝ նույն սովորողը բազմակի հաշվառվա՞ծ չէ։

Հայաստանի միասնական ԿԿՏՀ-ի նպատակներից մեկը հենց սովորողի տարբեր կրթական մակարդակներում բազմակի հաշվառումը բացառելը և հաստատությունների միջև տեղափոխությունը վերահսկելն է։ [emis.am], [opengovpar...ership.org]

Քայլ 5. Տվյալների տարանջատում

Դպրոցի ընդհանուր միջին ցուցանիշը հաճախ թաքցնում է անհավասարությունը։

Պետք է հնարավորության և օրինական հիմքի սահմաններում վերլուծել ըստ՝

• դասարանի,
• զուգահեռ դասարանի,
• առարկայի,
• թեմայի,
• ժամանակաշրջանի,
• սովորողների խմբի,
• կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիքի,
• հաճախումների մակարդակի,
• արտադասարանական մասնակցության։

Օրինակ՝ դպրոցի մաթեմատիկայի ընդհանուր միջինը կարող է չփոխվել, բայց միաժամանակ՝

• բարձր առաջադիմություն ունեցողների արդյունքը աճել է,
• դժվարություն ունեցողների արդյունքը նվազել է։

Այս դեպքում միջին ցուցանիշը կայուն է, բայց անհավասարությունը՝ մեծացել է։

Քայլ 6. Պատճառների ուսումնասիրություն

Տվյալները կարող են ցույց տալ խնդիրը, բայց միշտ չէ, որ անմիջապես բացահայտում են պատճառը։

Եթե բացակայությունները շատացել են, պատճառ կարող են լինել՝

• առողջական խնդիրները,
• տրանսպորտը,
• դպրոցական միջավայրի անապահովությունը,
• բուլինգը,
• ընտանեկան պայմանները,
• ուսումնական դժվարությունները,
• դասերի նկատմամբ հետաքրքրության կորուստը։

Այս պատճառով քանակական տվյալները պետք է լրացնել որակական տվյալներով՝

• սովորողների հարցազրույցներ,
• ծնողների հետ քննարկումներ,
• ուսուցիչների դիտարկումներ,
• դասալսումներ,
• ֆոկուս խմբեր,
• բաց հարցերով հարցումներ։

Քայլ 7. Միջամտության ընտրություն

Միջամտությունը պետք է բխի պատճառից։

Եթե սովորողը ցածր արդյունք ունի բացակայությունների պատճառով, լուծումը կարող է լինել բաց թողնված նյութի լրացման ծրագիրը։

Եթե դժվարությունը կապված է նախնական գիտելիքի բացի հետ, անհրաժեշտ է նպատակային լրացուցիչ ուսուցում։

Եթե խնդիրն առաջադրանքների անհամապատասխան բարդությունն է, պետք է վերանայել գնահատման գործիքները։

Եթե նույն դժվարությունը կա տարբեր դասարաններում, անհրաժեշտ է մեթոդական միավորման մակարդակով քննարկել դասավանդումը։

Քայլ 8. Արդյունքի մշտադիտարկում

Միջամտությունից հետո պետք է սահմանել՝

• ի՞նչ է չափվելու,
• ո՞վ է չափելու,
• ե՞րբ է չափելու,
• ի՞նչ արդյունքի դեպքում ծրագիրը շարունակվելու է,
• ի՞նչ արդյունքի դեպքում վերանայվելու է։

Տվյալահեն կառավարումը ավարտվում է ոչ թե որոշմամբ, այլ որոշման ազդեցության գնահատմամբ։

---

5. Հայաստանի դպրոցների համար առկա հիմքերը

Հայաստանում արդեն առկա է տվյալահեն կառավարման տեխնիկական և իրավական հիմքի զգալի մասը։

Կրթության կառավարման տեղեկատվական համակարգը տվյալների հավաքագրման, պահպանման, մշակման, հաշվետվությունների ստացման և հրապարակման միասնական էլեկտրոնային համակարգ է։ Համակարգում գրանցվում են կրթական ծրագրեր իրականացնող հաստատությունները, իսկ անձնական տվյալները պետք է մշակվեն «Անձնական տվյալների պաշտպանության մասին» օրենքի պահանջներին համապատասխան։ [arlis.am]

Դպրոցների կառավարման տեղեկատվական համակարգում հավաքվում են տեղեկություններ՝

• շենքային պայմանների,
• ենթակառուցվածքների,
• սովորողների,
• աշխատակիցների մասին։

Համակարգի պաշտոնական նկարագրությամբ դրա նպատակն է կրթական ծրագրերը և ռազմավարությունները մշակել վստահելի թվային տվյալների հիման վրա։ [emis.am], [emis.am]

Հայաստանում գործնական խնդիրը, հետևաբար, հիմնականում ոչ թե տվյալների բացակայությունն է, այլ երեք համակարգերի միջև կապի ամրապնդումը․

1. վարչական տվյալների համակարգ,
2. ուսումնառության տվյալների համակարգ,
3. կառավարչական որոշումների համակարգ։

Դպրոցը կարող է ունենալ էլեկտրոնային մատյան և լրացված ԿԿՏՀ, բայց միևնույն ժամանակ որոշումները չկայացնել տվյալների վերլուծության հիման վրա։ Այս դեպքում թվայնացումը կատարված է, իսկ տվյալահեն կառավարումը՝ ոչ։

---

6. Դպրոցի առաջարկվող ցուցանիշների վահանակը

Առաջարկում եմ տնօրենին ամսական դիտարկել ոչ ավելի, քան 15–20 առանցքային ցուցանիշ։

Ա. Մասնակցություն

1. ընդհանուր բացակայությունների տոկոս,
2. անհարգելի բացակայությունների տոկոս,
3. քրոնիկ բացակայության վտանգ ունեցող սովորողների թիվ,
4. ուշացումների թիվ,
5. դպրոցից դուրս մնալու ռիսկ ունեցող սովորողների թիվ։

Բ. Ուսումնառություն

6. նվազագույն վերջնարդյունքը չապահոված սովորողների մասնաբաժին,
7. նախորդ չափման համեմատ առաջընթաց արձանագրածների մասնաբաժին,
8. առարկայական կամ թեմատիկ ամենամեծ դժվարությունները,
9. զուգահեռ դասարանների արդյունքների տարբերություն,
10. ձևավորող գնահատման կիրառման հաճախականություն։

Գ. Հավասարություն և ներառականություն

11. տարբեր խմբերի առաջընթացի տարբերություն,
12. ԱՈՒՊ-ով նախատեսված գործողությունների իրականացման մակարդակ,
13. աջակցություն ստացող սովորողների արդյունքների փոփոխություն։

Դ. Մարդկային ռեսուրսներ

14. ուսուցիչների բացակայություններ,
15. դասալսումներից բացահայտված մասնագիտական զարգացման կարիքներ,
16. վերապատրաստումից հետո դասավանդման փոփոխության փաստեր։

Ե. Դպրոցական միջավայր

17. կարգապահական և բուլինգի արձանագրված դեպքեր,
18. սովորողների անվտանգության և պատկանելիության զգացում,
19. ծնողների մասնակցություն,
20. սովորողների մասնակցություն խմբակներին և աշակերտական ինքնավարությանը։

Այս վահանակը չպետք է դառնա ուսուցիչներին կամ դասարաններին հրապարակային «վարկանիշավորելու» գործիք։ Այն պետք է ծառայի խնդիրները վաղ հայտնաբերելուն և աջակցություն կազմակերպելուն։

---

7. Մանկավարժական խորհրդի տվյալահեն նիստի օրինակ

Օրակարգ

«7-րդ դասարանների բնագիտական առարկաների ուսումնական արդյունքների և դրանց վրա ազդող գործոնների վերլուծություն»

Ներկայացվող տվյալներ

• սեպտեմբերյան հայտորոշիչ գնահատման արդյունքներ,
• առաջին և երկրորդ եռամսյակների առաջընթաց,
• թեմատիկ դժվարություններ,
• բացակայություններ,
• զուգահեռ դասարանների տարբերություններ,
• սովորողների կարճ հարցման արդյունքներ,
• դասալսումների ամփոփում։

Քննարկվող հարցեր

1. Ո՞ր սովորողների կամ խմբերի մոտ է խնդիրը։
2. Ո՞ր թեմաներն են առավել դժվար։
3. Ի՞նչ կապ կա բացակայության և արդյունքների միջև։
4. Դասավանդման ո՞ր ռազմավարություններն են արդյունավետ եղել։
5. Ի՞նչ լրացուցիչ աջակցություն է անհրաժեշտ։

Հնարավոր որոշում

• կազմակերպել վեցշաբաթյա նպատակային աջակցություն,
• մշակել ընդհանուր հայտորոշիչ առաջադրանք,
• շաբաթական մեկ անգամ կիրառել կարճ ձևավորող գնահատում,
• համապատասխան սովորողների ծնողների հետ կազմել աջակցության պլան,
• վեց շաբաթ անց կրկնել չափումը,
• արդյունքները կրկին քննարկել մանկավարժական խորհրդում։

Այս որոշումը տվյալահեն է, որովհետև պարունակում է՝

• բացահայտված խնդիր,
• թիրախային խումբ,
• միջամտություն,
• պատասխանատուներ,
• ժամկետ,
• չափման գործիք,
• վերագնահատման փուլ։

---

8. Տվյալների էթիկա և գաղտնիություն

IIEP-ը տվյալների կառավարման շրջանակում առանձնացնում է էթիկան, գաղտնիությունը, անվտանգությունը և պատասխանատու կառավարումը։ Բաց դպրոցական տվյալները կարող են բարձրացնել թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունը, բայց դրանք ունեն նաև գաղտնիության, տվյալների որակի և սխալ մեկնաբանության ռիսկեր։ [iiep.unesco.org], [iiep.unesco.org]

Հայաստանի դպրոցում պետք է գործեն հետևյալ սկզբունքները։

1. Նպատակային հավաքագրում

Հավաքվում է միայն այն տվյալը, որն անհրաժեշտ է հստակ կրթական կամ կառավարչական նպատակի համար։

2. Նվազագույն հասանելիություն

Յուրաքանչյուր աշխատող տեսնում է միայն այն տվյալները, որոնք անհրաժեշտ են իր աշխատանքին։

3. Չանձնավորված ներկայացում

Մանկավարժական խորհրդին և կառավարման խորհրդին ընդհանուր հաշվետվությունները ներկայացվում են խմբային կամ չանձնավորված ձևով, եթե անհատի նույնականացումը պարտադիր չէ աջակցության կազմակերպման համար։

4. Չպիտակավորում

«Ցածր առաջադիմություն ունեցող երեխա» ձևակերպման փոխարեն ցանկալի է օգտագործել՝

«Սովորող, որը տվյալ ժամանակահատվածում դժվարություն է ցուցաբերում տվյալ վերջնարդյունքի ապահովման հարցում»։

5. Տվյալը պատժիչ նպատակով չօգտագործել

Ցածր արդյունքը պետք է առաջացնի աջակցության, ոչ թե հրապարակային մեղադրանքի գործընթաց։

6. Համատեքստային մեկնաբանություն

Ոչ մի ուսուցիչ կամ դասարան չի գնահատվում միայն մեկ ցուցանիշով։

ՀՀ կարգավորումը ևս սահմանում է, որ անձնական տվյալները ԿԿՏՀ-ում պետք է հավաքվեն, մշակվեն և պահվեն անձնական տվյալների պաշտպանության օրենսդրության պահանջներին համապատասխան։ [arlis.am]

---

9. Հիմնական ռիսկերը

«Թվերի պաշտամունք»

Չափվող ամեն բան կարևոր չէ, իսկ ամեն կարևոր բան չէ, որ հեշտ է թվով չափել։ Ստեղծարարությունը, համագործակցությունը, պատասխանատվությունը և բարեկեցությունը միայն գնահատականներով չեն բացահայտվում։

Ցուցանիշի բարելավում՝ առանց իրական որակի բարելավման

Եթե դպրոցում ճնշում է գործադրվում միայն միջին գնահատականը բարձրացնելու համար, կարող է բարձրանալ գնահատականը, բայց ոչ սովորողների իրական կարողունակությունը։

Չափազանց շատ տվյալներ

Տվյալների մեծ քանակը կարող է ծանրաբեռնել ուսուցիչներին և չօգտագործվել որոշումների համար։

Սխալ պատճառահետևանքային եզրակացություն

Եթե բացակայող սովորողները ցածր արդյունք ունեն, դա դեռ չի ապացուցում, որ արդյունքի միակ պատճառը բացակայությունն է։ Երկուսն էլ կարող են կապված լինել երրորդ գործոնի՝ առողջական, սոցիալական կամ ընտանեկան խնդրի հետ։

Դպրոցների պարզունակ համեմատություն

Տարբեր պայմաններում գործող դպրոցների միայն միջին միավորներով համեմատությունը կարող է անարդար լինել։ Պետք է հաշվի առնել ելակետը, սովորողների կազմը, ռեսուրսները և առաջընթացը։

---

10. Դպրոցում ներդրման 90-օրյա ծրագիր

Առաջին 30 օր․ համակարգի նախագծում

• ստեղծել տվյալների կառավարման փոքր աշխատանքային խումբ,
• ընտրել դպրոցի 3 առաջնահերթ խնդիր,
• սահմանել մինչև 20 ցուցանիշ,
• կազմել տվյալների աղբյուրների ցանկ,
• որոշել պատասխանատուներին,
• հաստատել գաղտնիության և հասանելիության կանոնները։

31–60-րդ օրեր․ ելակետային վերլուծություն

• ստուգել տվյալների ամբողջականությունն ու ճշտությունը,
• կազմել ելակետային ցուցանիշները,
• բացահայտել ռիսկային դասարաններն ու խմբերը,
• քանակական տվյալները լրացնել հարցումներով և քննարկումներով,
• ընտրել 1–2 նպատակային միջամտություն։

61–90-րդ օրեր․ փորձարկում և վերանայում

• իրականացնել միջամտությունները,
• երկու կամ չորս շաբաթը մեկ վերանայել ընթացքը,
• արձանագրել ոչ միայն արդյունքը, այլև իրականացման որակը,
• 90-րդ օրը համեմատել ելակետային և ընթացիկ տվյալները,
• որոշել՝ շարունակել, փոփոխել, ընդլայնել, թե դադարեցնել միջամտությունը։

---

Եզրակացություն

IIEP-ի ներդրումը տվյալահեն դպրոցական կառավարման մեջ հիմնականում վերաբերում է որակյալ EMIS-ին, տվյալների ամբողջական կառավարմանը, պլանավորմանը, թափանցիկությանը և էթիկային։ OECD-ի մոտեցումն ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում դպրոցի ինքնագնահատմանը, համատեքստային վերլուծությանը, տարբեր աղբյուրների համադրմանը, ուսուցման բարելավմանը և դպրոցական ղեկավարության կարողություններին։ [iiep.unesco.org], [oecd.org], [oecd.org]

Հայաստանի դպրոցների համար ճիշտ մոդելը դրանց համադրությունն է․

ԿԿՏՀ և էլեկտրոնային համակարգեր → տվյալների որակի ստուգում → դպրոցի ցուցանիշների վահանակ → պատճառների համատեղ վերլուծություն → նպատակային միջամտություն → արդյունքի կրկնակի չափում։

Այս մոտեցման գլխավոր նպատակը հաշվետվությունների քանակը մեծացնելը չէ։ Նպատակն է, որ դպրոցը ժամանակին նկատի յուրաքանչյուր սովորողի դժվարությունը, ճիշտ որոշում կայացնի և կարողանա ապացույցներով գնահատել՝ այդ որոշումն օգնե՞ց սովորողին, թե՞ ոչ։