ՀՊՉ վերջնարդյունք: 1-4-րդ դասարաններ: Սովորողները կարողանում են հասկանալ իրենց առջև դրված խնդիրը:

Տարրական դպրոցի կարևոր վերջնարդյունքներից մեկն այսպես է ձևակերպված․

«Հասկանա իր առջև դրված խնդիրը, մշակի և կատարի քայլեր՝ այն լուծելու համար»։

Այս ձևակերպումը վերաբերում է երեխայի ամենօրյա ուսումնառությանը։ Ինչպե՞ս կազմակերպել աշխատանքը, երբ առաջադրանքը միանգամից հասկանալի չէ։ Ինչի՞ց սկսել։ Ի՞նչ անել, եթե առաջին փորձը չի հաջողվում։ Ինչպե՞ս հասկանալ՝ հասե՞լ ես նպատակին։

Այս կարողությունը զարգացնելու համար ուսուցիչը պետք է երեխային հնարավորություն տա հասկանալու նպատակը, որոշումներ ընդունելու և հետևելու սեփական գործողությունների արդյունքին։ Եթե գործողությունների ամբողջ հերթականությունը մշակում է ուսուցիչը, իսկ աշակերտը միայն կատարում է, ապա վերջնարդյունքի մի մասն է զարգանում։ Երեխան պետք է աստիճանաբար սովորի նաև ինքնուրույն ընտրել իր քայլերը։

Ի՞նչ է հուշում եվրոպական փորձը

Ուսումնասիրված եվրոպական ծրագրերում խնդրի լուծումը դիտարկվում է որպես մտածողության և ինքնուրույն ուսումնառության կարևոր բաղադրիչ։

Ֆինլանդիայի հիմնական կրթության ծրագրում «մտածողությունը և սովորել սովորելը» զարգացվում են տարբեր առարկաների շրջանակում։ Անգլիայի մաթեմատիկայի ծրագիրը շեշտադրում է խնդիրները պարզ քայլերի բաժանելը և լուծման որոնման ընթացքում հետևողականությունը։ Ֆրանսիայի ծրագրերում խնդիրների լուծումը կապվում է որոնման, մոդելավորման, ներկայացման, դատողության և հաղորդակցման հետ։ Գերմանիայի տարրական դպրոցի մաթեմատիկայի չափորոշիչներում ևս խնդիրների լուծումը ներկայացված է հիմնավորման, մոդելավորման և հաղորդակցման հետ միասին։

Սրանք ծրագրային ուղղություններ են։ Դրանցից բխող գործնական հարցն այն է, թե ինչպես կազմակերպել դասը, որպեսզի երեխան մասնակցի լուծման ճանապարհի մշակմանը։

Նախ՝ օգնել հասկանալ խնդիրը

«Ուշադիր կարդա՛» հանձնարարությունը միշտ չէ, որ երեխային օգնում է հասկանալ՝ ինչ պետք է անել։ Ավելի օգտակար է նրան սովորեցնել որոշակի գործողություններ․ պատմել խնդիրը սեփական բառերով, պատկերել իրավիճակը, առանձնացնել պահանջն ու պայմանները։

Օրինակ՝ երեխաներին առաջարկվում է 12 սածիլ տնկել երկու ծաղկամանում՝ յուրաքանչյուրում հավասար քանակով։

Հաշվարկից առաջ կարելի է հարցնել․

Ի՞նչ պետք է անենք։
Ի՞նչ պայման պետք է պահպանենք։
Կարո՞ղ ես իրավիճակը ցույց տալ նկարով կամ առարկաներով։
Ինչպե՞ս կիմանանք, որ առաջադրանքը կատարել ենք։

Այս հարցերը թույլ են տալիս տարբերակել դժվարությունները։ Երեխան կարող է չհասկանալ «հավասար քանակով» պայմանը, կարող է դժվարանալ ընտրել գործողությունը կամ սխալվել հաշվարկելիս։ Յուրաքանչյուր դեպքում անհրաժեշտ օգնությունը տարբեր է։

Առաջին դասարանում սեփական ըմբռնումը կարելի է ցույց տալ առարկաներով, շարժումով կամ նկարով։ Պարտադիր գրավոր բացատրությունը երբեմն խանգարում է տեսնելու այն երեխայի մտածողությունը, որի գրելու հմտությունը դեռ զարգանում է։

Ուսուցչի մտածողությունը դարձնել լսելի

Երեխան հաճախ տեսնում է ուսուցչի գրած լուծումը, սակայն չի լսում այն մտքերը, որոնց միջոցով նա հասել է դրան։

Ուսուցիչը կարող է բարձրաձայն ներկայացնել իր մտածողությունը․

«Պետք է պատրաստեմ տուփ, որի մեջ կտեղավորվեն այս վեց մատիտները։ Նախ կչափեմ ամենաերկար մատիտը, որպեսզի որոշեմ տուփի երկարությունը։ Հետո կմտածեմ լայնության մասին։ Նախքան կտրելը՝ կստուգեմ չափերը»։

Այսպես երեխան լսում է, թե ինչպես են նպատակից անցնում առաջին քայլին, ընտրում անհրաժեշտ տեղեկությունը և նախապես ստուգում որոշումը։

Օգտակար է ցուցադրել նաև ուղղումը․ «Այս եղանակով չստացվեց։ Վերադառնամ պայմաններին և տեսնեմ՝ ինչն եմ բաց թողել»։

EEF-ի՝ հետազոտությունների վրա հիմնված ուղեցույցը խորհուրդ է տալիս բացահայտ ուսուցանել պլանավորումը, ընթացքի վերահսկումն ու գնահատումը՝ դրանք կապելով կոնկրետ առարկայական աշխատանքի հետ։

Սովորեցնել լուծման տարբեր եղանակներ

Պոլյայի «Ինչպես լուծել խնդիրը» աշխատության հիմնական գաղափարներից մեկն է՝ հասկանալ խնդիրը, մշակել ծրագիր, իրականացնել այն և ուսումնասիրել ստացված լուծումը։

Տարրական դպրոցում այս մոտեցումը կարելի է դարձնել երեխային հասանելի գործողությունների շարք․

Պատկերի՛ր։ Նկարով կամ առարկաներով ներկայացրու իրավիճակը։
Բաժանի՛ր։ Մեծ խնդրի մեջ գտիր ավելի փոքր խնդիրներ։
Սկսի՛ր պարզ դեպքից։ Փորձիր քիչ առարկաներով կամ ավելի հեշտ պայմաններով։
Փորձի՛ր հերթականությամբ։ Գրանցիր տարբերակները, որպեսզի նույնը չկրկնես։
Հիշի՛ր նման խնդիր։ Մտածիր՝ նախկինում սովորածից ինչ կարող է օգնել։

Օրինակ՝ դասարանի ցուցահանդեսը կազմակերպելու ընդհանուր խնդիրը կարելի է բաժանել փոքր խնդիրների՝ ընտրել աշխատանքները, որոշել տեղը, պատրաստել պիտակները, դասավորել ցուցանմուշները։

Յուրաքանչյուր եղանակ պետք է կիրառել տարբեր իրավիճակներում։ Այդպես երեխան աստիճանաբար սովորում է նաև ընտրել, թե երբ որ եղանակն է օգտակար։

Օգնությունը նվազեցնել աստիճանաբար

Ինքնուրույնությունը զարգանում է աջակցությամբ կատարված աշխատանքից։

Սկզբում ուսուցիչը կարող է ներկայացնել ամբողջ լուծումը և բացատրել քայլերը։ Հաջորդ առաջադրանքում երեխաները լրացնում են բաց թողնված քայլը։ Այնուհետև ընտրում են հնարավոր քայլերից մեկը և հիմնավորում։ Ավելի ուշ արդեն իրենք են մշակում գործողությունների հերթականությունը։

Պատրաստ լուծման ուսումնասիրությունն էլ կարող է մտածողություն զարգացնել, եթե երեխան պատասխանում է հարցերի․ «Ինչո՞ւ է առաջին քայլը սա», «Ի՞նչ կլինի, եթե այն բաց թողնենք», «Կարելի՞ է այլ ճանապարհով հասնել արդյունքին»։

Օգնությունը պետք է նվազեցնել երեխայի պատրաստվածությանը համապատասխան։ Ոմանց դեռ անհրաժեշտ կլինի նկարային հուշում, իսկ մյուսներն արդեն կկարողանան աշխատել առանց դրա։

Երեխային սովորեցնել հետևել իր աշխատանքին

Առաջադրանքը կատարելիս երեխան կարող է օգտվել մի քանի պարզ հարցից․

Աշխատանքի փուլը	Հարցեր
Մինչև սկսելը	Ի՞նչ պետք է ստանամ։ Ինչի՞ց կսկսեմ։
Ընթացքում	Իմ քայլն օգնո՞ւմ է։ Որտե՞ղ դժվարացա։ Ի՞նչ կարող եմ փոխել։
Ավարտելուց հետո	Կատարե՞լ եմ պահանջը։ Ինչպե՞ս կարող եմ ստուգել։

Փոքր դասարաններում բավական է մեկ կամ երկու հարց՝ բանավոր քննարկմամբ։ Նպատակը երեխայի մեջ սեփական աշխատանքի նկատմամբ ուշադրություն ձևավորելն է։ Հարցաթերթիկի երկար լրացումը կարող է այդ նպատակից շեղել։

Քննարկել լուծման ճանապարհները

Նույն խնդիրը երեխաները կարող են լուծել տարբեր եղանակներով։ Մեկը 18 առարկան երեք հավասար խմբի է բաժանում հերթով տեղադրելով, մյուսը՝ նկարով, երրորդը՝ բաժանման գործողությամբ։

Այստեղ քննարկման նյութ են դառնում նաև նրանց ընտրությունները․ ո՞ր եղանակն է ավելի հասկանալի, ինչպե՞ս է յուրաքանչյուրում երևում հավասար բաժանումը, ո՞րը կընտրեին ավելի մեծ քանակների դեպքում։

Զույգերով աշխատանքից առաջ օգտակար է յուրաքանչյուրին տալ ինքնուրույն մտածելու ժամանակ։ Հետո մեկը ներկայացնում է իր ծրագիրը, մյուսը ճշտող հարցեր է տալիս, ապա փոխվում են դերերով։

Խնդիրներ ստեղծել տարբեր առարկաներում

Այս վերջնարդյունքը կարելի է զարգացնել մաթեմատիկայի, մայրենիի, շրջակա աշխարհի և տեխնոլոգիայի դասերին։

Օրինակ՝ երեխաներին առաջարկվում է թղթից կամուրջ պատրաստել, որը երկու հենարանների միջև կպահի հինգ փոքր խորանարդ։ Նրանք պետք է հասկանան պայմանները, առաջարկեն կառուցվածք, պատրաստեն, փորձարկեն և անհրաժեշտության դեպքում փոփոխեն այն։

Ուսուցիչը ապահովում է նյութերը, գործիքներից օգտվելու անհրաժեշտ գիտելիքն ու անվտանգությունը, իսկ հարցերով օգնում է մտածել որոշումների մասին։

Հետազոտական ուսումնառության վերաբերյալ Lazonder-ի և Harmsen-ի մետավերլուծությունը ցույց է տալիս ուղղորդման դրական ազդեցությունը։ Ուստի նման աշխատանքներում անհրաժեշտ է նախապես մտածել նաև այն մասին, թե երբ և ինչպես է ուսուցիչը աջակցելու երեխաներին։

Ի՞նչը դիտարկել առաջընթացը գնահատելիս

Ճիշտ պատասխանի հետ միասին կարևոր է տեսնել՝ երեխան ինչպես հասավ դրան։

Կարո՞ղ է նա սեփական բառերով ներկայացնել խնդիրը։ Առաջարկո՞ւմ է քայլեր։ Բացատրո՞ւմ է իր ընտրությունը։ Նկատո՞ւմ է դժվարությունը։ Փորձո՞ւմ է ուղղել քայլը։ Ստուգո՞ւմ է արդյունքը։

Պետք է գրանցել նաև ստացած օգնությունը։ Նույն առաջադրանքը կատարած երկու երեխաներից մեկը կարող էր ինքնուրույն մշակել ծրագիրը, իսկ մյուսը՝ գործել ուսուցչի հերթական հուշումներով։

Առաջընթացը տեսանելի է դառնում, երբ տարբեր առաջադրանքներում երեխան աստիճանաբար ավելի մեծ պատասխանատվություն է ստանձնում՝ խնդիրը հասկանալու, իր քայլերն ընտրելու և դրանց արդյունքը գնահատելու համար։

Աղբյուրներ